Duivelse Dilemma's - Geloven

7 december 2011, 22.55 uur Nederland 2

Martine heeft een huisartsenpraktijk met veel allochtone patiënten. Bevrijd van het geloof waarmee ze zelf werd opgevoed en gevormd door het feminisme, staat ze voor zelfbeschikking en vrije ontwikkeling voor iedereen. Zo heeft ze ook haar dochter opgevoed. Maar zal het haar lukken haar levensovertuiging trouw te blijven als Anna haar eigen weg kiest en moslima wordt?
Met o.a. Elsie de Brauw en Nina van den Berg
Regie: Mijke de Jong; scenario: Jolein Laarman en Mijke de Jong

Interviews sprekers Debat in De Balie op 7 december 2011
'Geloven' is de tweede film / het tweede debat in de serie Duivelse Dilemma's in De Balie.
De HUMAN-stagiaires Ronja Hijmans en Jasper ten Hoor interviewden verschillende sprekers op een debat in De Balie over de film 'Geloven'. In de Balie werd gedebatteerd over het politieke, maatschappelijke en filosofische aspect van het dilemma rond de dilemma's van modern ouderschap, keuzevrijheid en idealen.
Bekijk hieronder de reacties:

terug

Extra beeldmateriaal

Regisseur Mijke de Jong
Mijke de Jong regisseerde eigenzinnige speelfilms als Joy, Het Zusje van Katia, Tussenstand, Bluebird, Hartverscheurend en In krakende welstand, bekroond in binnen- en buitenland. Voor Joy en Tussenstand ontving ze het Gouden Kalf voor beste regie.

Scenarioschrijfster Jolein Laarman
Jolein Laarman werkte in diverse hoedanigheden aan films van onder andere Nicole van Kilsdonk, Mijke de Jong en Dana Nechustan. Samen met Jan Eilander schreef ze het scenario van Het Zusje van Katia, dat onderscheiden werd met het Gouden Kalf voor beste scenario.

terug

Essay van MaximFebruari
tijdens Debat in De Balie op 7 december
Jaren geleden kwam ik op een receptie twee kennissen tegen, die me vertelden hoe zeer ze teleurgesteld waren in hun zoon. Ze hadden hem toch zo goed op gevoed, en nu had hij een Burberry jas gekocht en bracht hij zijn vakanties door in ClubMed. Er kan veel mis gaan tijdens een opvoeding.

Vorige week dacht ik dat opnieuw, toen ik de recensies las over de bioscoopfilm We need to talk about Kevin, waarin Tilda Swinton de moeder speelt van een jongeman die een bloedbad aanricht op een middelbare school. Inderdaad, dacht ik, er kan veel mis gaan tijdens een opvoeding. De vraag is vervolgens wat het probleem is van de moeder in de prachtige film Geloven van Mijke de Jong en Jolein Laarman. Wat wijst zij eigenlijk af in het gedrag van haar dochter? En waar zit het dilemma?

Nou kan ik me voorstellen dat veel kijkers het dilemma, als ze het herkennen, ook het liefst meteen zouden oplossen, om in één moeite door een moreel oordeel te vormen over moeder en dochter. Maar het aantrekkelijke aan een dilemma is nu juist dat het een dilemma is – dat het je de complexiteit laat zien van menselijk gedrag en oordeelsvorming en dat het wijst op de fundamentele onoplosbaarheid van onderlinge conflicten. Hoewel de titel, 'Geloven', doet denken dat religie het hart van het probleem vormt, is er in feite een wemeling van problemen, worstelingen, botsingen en tegenstrijdige belangen. Ik wil drie aspecten van het dilemma benoemen, om de aandacht te vestigen op de ingewikkeldheid van het geval.

1.
Allereerst zie je in 'Geloven', in al zijn banale gruwelijkheid, het verraad zich voltrekken dat de natuur aan ouders pleegt: uiteindelijk worden zij verlaten, versmaad, afgewezen, ingeruild en vergeten. Onlangs zag ik een korte documentaire van Marta Jurkiewics waarin zij zich afvroeg welke verdere consequenties het zal krijgen dat zijzelf naar Nederland is verhuisd en haar moeder heeft achtergelaten in Polen – ze zal bijvoorbeeld straks die moeder niet kunnen bijstaan in haar ouderdom. In 'Geloven' is het probleem al niet veel anders; ook hier emigreert de dochter naar een andere cultuur, wordt daar onverstaanbaar en onaanraakbaar. Het is voor ouders volstrekt legitiem om daar problemen mee te hebben, met al die zijwegen die kinderen inslaan – Burberry jassen, voetbal, alfawetenschappen, homoseksualiteit – al die levenskeuzes waardoor ze zich een vreemd jargon eigen maken, een onbekend vocabulaire en mysterieuze rituelen waar je buiten staat.

Tel hierbij op de beschamende hovaardij van de negentienjarige, die denkt als eerste de wereld ten diepste te doorgronden en die hiervoor wil worden beloond met bewondering en aandacht, heel veel aandacht. De film laat zien hoe islamitische vriendinnen van dochter Anna op zondagavond komen eten bij Anna’s moeder. Die scène is onthutsend: waarom praten deze meisjes niet met hun gastvrouw, waarom is er niet wat meer wederzijdsheid in de betrekkingen? Voor zover de meisjes hier op het onbeschofte af alleen interesse tonen in zichzelf zijn ze net goed onderdeel van een oppervlakkige jeugdcultuur als de frivolere pubers die ze die oppervlakkigheid verwijten. Natuurlijk wil deze moeder haar negentienjarige dochter tegelijk thuis houden én achter het behang plakken. Met religie heeft dat niet veel te maken.

2.
Maar de religie is wel een complicerende factor. Al draait het conflict hier niet zozeer om het geloof zelf als wel om de botsing tussen autonomie en heteronomie. Je voedt je kind op tot autonoom denkend wezen en het bekeert zich tot een orthodoxe religie, een moreel systeem dat jij ziet al volstrekt heteronoom. Dat dit leidt tot een liberaal dilemma is niet omdat je schrikt van de overtuiging op zich – de liberale ouder kan wel accepteren dat een kind bij het opgroeien andere standpunten gaat innemen dan hij of zij zelf - je schrikt juist van de onvrijheid die deze nieuwe overtuiging met zich meebrengt om zelfstandig standpunten te bepalen en keuzes te maken. Je bezwaar richt zich niet op de concrete nieuwe voorkeuren voor jassen of religieuze teksten of liefdespartners, maar het richt zich op de manier waarop je kind tot die voorkeuren komt. Gebeurt dat in vrijheid? Of komen de keuzes voort uit machtsuitoefening door anderen en doordat het kind gevolg geeft aan ontoetsbare, onbespreekbare geboden?

In de aankondiging van deze avond werd ik geciteerd: ik zou hebben gezegd dat de overtuiging van de moeder in de film geen stand houdt. In feite denk ik juist het tegenovergestelde. De overtuiging van de moeder houdt hier wel degelijk stand. Maar de liberale overtuiging van de huisarts die gericht is op emancipatie - van de vrouw, bijvoorbeeld, en van de allochtoon - stelt tegenstrijdige eisen. Een liberaal zal de ander niet graag beperken in de vervulling van zijn wensen, maar een liberaal wil tegelijk ook graag dat de ander een vorm van vrijheid op het leven verovert die zijn emancipatie als mens bevordert. Hier zit de kern van het dilemma. Van de moeder mag de dochter zelf kiezen, maar dan moet ze wel zelf kiezen. En dan moet ze niet bête achter een groep, een sekte, een systeem aanlopen, 'als een schaap', zonder nog te willen nadenken, argumenteren, twijfelen aan het eigen morele gelijk en zonder te willen erkennen dat de wereld een plaats is vol tegenstrijdigheden en dilemma’s.

Als gelovigen nu protesteren dat het aanhangen van een orthodoxe godsdienst wel degelijk een autonome keus kan zijn, kunnen ze een argument gebruiken van de socioloog Richard Sennett. In zijn boek 'Respect' zegt hij dat iedereen erkend wil worden in zijn autonomie bij het maken van zijn eigen keuzes. Als je die autonomie in anderen erkent houdt dat ook in dat ze keuzes kunnen maken waarvan je denkt dat ze slecht voor hen zijn of onverstandig. Ga er dan niet te snel van uit dat die keuzes onvrij zijn, of niet autonoom, accepteer dat de ander een ander is en dat je nooit kunt bevroeden hoe hij gemotiveerd wordt, hoe vrij hij is en hoe volledig zichzelf.

3.
Niettemin, voor een moeder is het lastig te zien hoe haar kind volledig zichzelf is in de keuze voor een onwrikbaar systeem van regels. Wat het nog lastiger maakt voor de moeder in deze film is dat hier een tamelijk kinderlijke vorm van geloven wordt geportretteerd. En dan heb ik het niet over de tuttige uiterlijkheden – mensen zijn nu eenmaal geobsedeerd door uiterlijkheden, dat geldt voor orthodox gelovigen niet minder dan voor anderen - maar ik heb het over de geborneerde standpunten. Als een interviewster in de film spreekt met Anna en haar vriendinnen over geloven, hebben de meisjes eigenlijk maar één reden voor het volgen van de morele geboden van hun religie, en dat is de beloning die ze zelf zullen ontvangen in het hiernamaals. Het gaat ze om niets dan hun eigen heil, de ander komt er niet aan te pas. De enige keer dat de ander opduikt in de gesprekken is wanneer hij ongelovig is en in de hel brandt.

Deze manier van geloven, de focus op je eigen beloning, zou je egocentrisch kunnen noemen, maar ik koos voor het woord kinderlijk omdat het een vorm van morele oordeelsvorming is die je verder eigenlijk bij jonge kinderen tegenkomt. Lawrence Kohlberg, die onderzoek deed naar morele ontwikkeling bij kinderen, liet zien dat heel jonge kinderen – in het preconventionele stadium – hun oordelen nog volledig laten afhangen van externe stimuli zoals het vermijden van pijn en het behalen van individueel voordeel. Met het ouder worden stemmen ze hun oordeel vervolgens eerst af op autoriteiten, totdat ze uiteindelijk als volwassene in staat zijn te handelen vanuit intrinsieke motivatie: er is nagedacht over het maatschappelijk belang van principes, over rechtvaardigheid en over universele rechten. De meisjes in de film, met hun beelden van beloning en pijn en hemel en hel, zijn duidelijk nog niet volwassen. En als Anna wil dat haar moeder haar autonomie erkent bij het maken van haar keuzes, maakt ze het die moeder wel verdraaid lastig.

Uitweg uit het dilemma
Is er niet toch nog een oplossing te vinden? Bij het zien van de film moest ik denken aan het chassidische verhaal over hemel en hel dat mijn vader me vroeger vertelde. Rabbi Meir droomde over de hel, die bleek te bestaan uit een lange tafel met het meest heerlijke voedsel in overvloed; de mensen aan die tafel leden niettemin verschrikkelijke honger, omdat ze lange en stijve armen hadden, waarmee ze het eten niet naar hun mond konden brengen. Vervolgens droomde de rabbi over de hemel; vreemd genoeg bestond die uit diezelfde lange tafel, en de mensen hadden dezelfde lange, stijve armen. Maar omdat ze het eten naar elkaars mond brachten, genoten ze van hemelse maaltijden.

In deze mooie en gecompliceerde film 'Geloven' is het etentje mislukt, maar er komen vast nog meer etentjes. En misschien komt het dan uiteindelijk wel goed, als Anna volwassen wordt en het perspectief van de ander ontdekt.

© 7 december 2011, M.Februari, HUMAN
Foto: Maxim Februari © Merlin Daleman

terug