De waarden van de Verlichting staan ter discussie!

maandag, 05 december 2011

Reacties0

Op de grote 'HumanCanonshow'  – gehouden op 26 november ter gelegenheid van het 65-jarig bestaan van het Humanistisch Verbond – reikte ik aan de winnaar van de Humanquiz, Dick Metselaar, met de volgende woorden de eerste prijs uit:

Door Bert Gasenbeek (directeur HHC)

"Beste Dick, met groot genoegen reik ik de eerste prijs - deze fraaie lamp met de veelzeggende naam 'De Verlichting' - aan jou uit. Het is een gelukkig toeval dat jij als 'Verlichtingshumanist' en vrijdenker  deze prijs wint, want jij past gezien je uitgesproken steun voor de Verlichtingswaarden uitstekend bij de prijs. Ik doe dit ook met genoegen omdat het toch een belangrijk statement is dat het HV bij het 65-jarig bestaan, een prijs met deze symboliek aan de winnaar van de quiz ter beschikking stelt. Want staan de waarden van de Verlichting – uitgedrukt in belangrijke verworvenheden als democratie, individuele vrijheid, tolerantie en het vrije woord – niet ook in eigen humanistische kring ter discussie?"

Aan die woorden wil ik daar nu nog dit aan toevoegen. In de aanstaande Socrateslezing van Bas Heijne staat de vraag centraal 'wat we nog moeten met de humanistische idealen, de waarden uit de Verlichting en het idee van vooruitgang'. Ook in de NRC van de afgelopen weken wordt de erfenis van de Verlichting ter discussie gesteld. Zo stelde de humanist Frits Bolkestein dat de huidige problemen juist komen omdat de ware Verlichting niet wordt gevolgd. En Heldring spreekt zelfs over de Verlichting als een grote vergissing doordat de bevrijding van God allerlei demonische krachten heeft losgemaakt. Bij de Bart Tromplezing waagde de historicus Jan Bank de secularisatie als de oorzaak te zien van de atomisering van de samenleving en verlangde hij terug naar religie om de cohesie te herstellen. In mijn blog 'terug naar religie?' op de website van HUMAN van 10 november, reageerde ik daar afwijzend op: 'a-historisch en gevaarlijk romanistisch'.

Als men dan nu al weer vergeten is dat de Verlichting een radicaal antwoord gaf op de onwetendheid en bijgelovigheid in de tijd vóór de Verlichting, dan doet men er goed aan om de boeken van Jonathan Israel over de radicale Verlichting er nog eens op na te lezen. Men zal dan zien dat het naast Diderot vooral radicale Nederlanders als Spinoza, Bekker en de gebroeders Koerbagh – iconen uit de humanistisch traditie - waren wiens ideeën ook nu nog kunnen inspireren. Het is toch de Verlichting niet aan te wrijven dat seculariserende mensen voor een deel niet met vrijheid kunnen omgaan en hun heil zoeken in consumentisme en populisme? Voor humanisten ligt hier overigens wel een belangrijke taak om mensen (weer) geestelijk weerbaar te maken."